Echtpaar Lehmkuhl-Vrijenhoek
Het gezin van mijn oudoom Hans Lehmkuhl (1908-1992) en Tiny Vrijenhoek (1906-1987)
Mijn oudoom Hans Lehmkuhl is geboren in Keulen 1908 als jongste kind van de Evangelisch-Lutherse handelaar Carl Lehmkuhl (1874-1952) en de Joodse Gretchen Leeuwarden (1877-1952). Zijn moeder voedde haar kinderen op in de Joodse tradities, hoewel ook de kerkelijke feestdagen van hun vader werden gevierd. Vakanties werden vaak gevierd op het Duitse Waddeneiland Wangerooge, waar de zus en zwager van Gretchen, Röschen en Moritz Levy-Leeuwarden een hotel hadden: "Villa Rose". Na de oorlog was het moeilijk voor haar vader Carl Lehmkuhl om in Keulen werk te vinden. In Hamburg lukte dat wel; daarom woonde hij doordeweeks bij een hospita (oorlogsweduwe) in Hamburg. In de weekenden ging hij naar huis. Na een gelukkige jeugd in Keulen verhuisde het gezin rond 1920 naar Hamburg. Toen het gezin met hun spullen eindelijk aankwam in Hamburg, bleek de familie die in het beoogde huis woonde bij nader inzien niet van plan was om te verhuizen. Terug naar het oude huis kon ook niet meer, omdat daar inmiddels andere mensen woonden. Het gezin is toen noodgedwongen ingetrokken bij de hospita waar haar vader in de weekenden woonde. Als vrij snel werd duidelijk dat haar vader een verhouding met haar had. Zoals te verwachten, was deze situatie onhoudbaar en Gretchen en haar twee kinderen verhuisden naar Bremen. Terug naar Keulen konden ze ook niet meer (Keulen lag na de oorlog in de Engelse zone). Pas in 1939 zijn Gretchen en Carl officieel gescheiden. Gretchen hield de scheiding tegen, maar na het afkondigen van de Neurenberger wetten moet het voor Carl ontzettend eenvoudig zijn geweest om van zijn Joodse vrouw af te komen. Dat heeft hij echter nooit gedaan. Pas toen hij opnieuw ging trouwen, is hij van haar gescheiden. Hoe dan ook; mijn oma Rose, maar ook oom Hans hebben nooit meer contact willen hebben met hun vader. Oom Hans was in Bremen etaleur bij het warenhuis Karstadt.
Omstreeks 1899: Mijn overgrootmoeder Gretchen Lehmkuhl-Leeuwarden (1877-1952)
Mijn overgrootvader Carl Friedrich Wilhelm Lehmkuhl (1874-1952), omstreeks 1899.
"Landhaus Lehmkuhl", Werderstraße 22 in Bremen. Mijn betovergrootvader Johann Lehmkiuhl (1847-1916) in de deuropening met zijn tweede echtgenote: Frau Lehmkuhl-Dohrmann.
Onkel Hans Lehmkuhl (1908-1992).
Na een wandeling 1908: Gretchen Lehmkuhl-Leeuwarden met dochter Rose Hugenholtz-Lehmkuhl
overgrootmoeder Gretchen Lehmkuhl-Leeuwarden en haar kinderen voor hun huis aan de Teutoburgerstrasse 24 in Keulen (D). Het huis is zwaar beschadigd in de tweede wereldoorlog en na de oorlog afgebroken.
Gezinsfoto Lehmkuhl-Leeuwarden met zoon Johann en dochter Rose (omstreeks 1911).
Familie/vrienden-uitje. Gretchen met grote hoed met zwarte rand; Carl Lehmkuhl achteraan bij pijl; Hans Lehmkuhl zit voor zijn moeder.
Met wagen, getrokken door 4 paarden het Zevengebergte in. In Oberdollendorf in een restaurant Klippfische gegeten:16 juni 1913. Hans en zijn zus Rose zitten vooraan in het midden.
Villa Rosa op het waddeneiland Wangerooge (D), van Onkel Moritz Levy en tante Röschen Levy-Leeuwarden, waar de familie in zijn jeugdjaren vaak op vakantie naartoe ging.
Wangerooge, zomer 1913. Van links naar rechts: Mijn grootmoeder Rose Hugenholtz-Lehmkuhl (1905-1992), overgrootvader Carl Lehmkuhl (1874-1952), overgrootmoeder Gretchen Lehmkuhl-Leeuwarden (187-1952), oudoom Johann (Hans) Lehmkuhl (1908-1993), neef Julius Leeuwarden (1908-1981).
Gezin Lehmkuhl-Leeuwarden in Wangerooge, 1913.
Omstreeks 1915: Strandfoto genomen in Wangerooge. Rose Hugenholtz-Lehmkuhl met schep; 3e rechts voor Gretchen;
Rose Hugenholtz-Lehmkuhl (1905-1993) en Hans Lehmkuhl.
Julius Leeuwarden (1908-1981), zoon van Mathilde Heger-Leeuwarden met zijn neef en goede vriend Hans Lehmkuhl (1908-1992) . Tijdens vakanties waren ze altijd samen.
Frau Terbizki en kind omstreeks 1917: met mijn overgrootouders, oma Rose Hugenholtz-Lehmkuhl en haar broer oom Hans Lehmkuhl.
Frau Terbizki en kind omstreeks 1917: met mijn overgrootouders, oma Rose Hugenholtz-Lehmkuhl en haar broer oom Hans Lehmkuhl.
Keulen, zomer 1917, Carl, Hans Gretchen Lehmkuhl.
Hun kinderen: Rose en Hans Lehmkuhl.
Hans Lehmkuhl, Richard Heger, Mathilde (Tilly) Heger, Gretchen Lehmkuhl-Leeuwarden, Rose Hugenholtz-Lehmkuhl, Nathan Heger; omstreeks 1926. Bijzonder detail is dat de Henry Heger 25% Joods was en tevens oprichter van de SS en NSDAP in noordwest-Duitsland. Hij had op de foto al een SS-uniform aan. Op dit detail werd ik gewezen door zijn zoon.
Vlucht naar Nederland en huwelijk
Door de toenemende Joodse vervolgingen vluchtte Hans in 1934 met zijn (deels) Joodse moeder Gretchen naar Nederland, waar zijn zus Rose al woonde. Zijn Joodse afkomst werd echter "vervalst" tot één Joodse grootouder, waardoor hij als "Mischling" tweede graad werd geclassificeerd – niet direct deportabel, maar wel oproepbaar voor de Wehrmacht in de late oorlogsfase.
Kort voor zijn oproep trouwde Hans op 24 maart 1944 met Stientje Martha (Tiny) Vrijenhoek (1906-1987). Het huwelijk vond plaats in Nederland, mogelijk in het geheim of onder druk van de omstandigheden.
Gedwongen dienst in de Wehrmacht (1944-1945)
Op 27 maart 1944 vertrok Hans naar Mannheim voor zijn opleiding in de Loretto-Kaserne als soldaat en artillerist bij de Stamm-Batterie schwere Artillerie-Ersatz-Abteilung 69. Na verlof in Fürth-Odenwald volgde een opleiding in Amberg tot reserve-onderofficier. Hij werd bevorderd tot Oberkanonier (15 augustus) en Gefreiter (1 oktober).
In november 1944 werd hij ingedeeld bij Artillerie-Regiment 1352 (11e Batterie, IV. Abteilung) van de 352. Volksgrenadierdivision – een heropgerichte divisie na de vernietiging bij Normandië. Zijn batterij beschikte over vier zware 15 cm veldhouwitsers (sFH 18). Eind november lag de eenheid bij Kyllburg in de Eifel, tegenover Vianden (Luxemburg).
Het Ardennenoffensief
Op 16 december 1944 begon het Ardennenoffensief (Battle of the Bulge), Hitlers laatste grote westerse tegenaanval. Hans' divisie maakte deel uit van het 7e Leger (generaal Brandenberger) en moest de zuidflank beveiligen rond Echternach en Vianden. De 11e Batterie leverde ondersteunend vuur tijdens de eerste bombardementen.
De divisie boekte beperkte vooruitgang – tot aan de Azette-rivier – maar strandde door brandstoftekorten, terreinmoeilijkheden en Amerikaanse weerstand. Na 23 december domineerde de geallieerde luchtmacht. In januari 1945 sloegen tegenaanvallen toe; de divisie trok zich terug naar de Moezel en werd in maart 1945 grotendeels vernietigd. Hans ontving op 17 maart 1945 nog een geweer, kort voor zijn gevangenneming.
Het offensief speelde zich af in barre winterse omstandigheden: diepe sneeuw, mist en kou.
Familie-anekdotes over desertie (niet terugkeren van verlof in oktober 1944) of een bezoek van zijn vrouw Tiny tijdens het front (via Limburg door de sneeuw) lijken onwaarschijnlijk: desertie van een fronteenheid leidde vaak tot executie, en frontbezoeken waren door geheimhouding vrijwel onmogelijk.
Gevangenschap en bevrijding
Kort na maart 1945 werd Hans gevangen genomen. Hij werd via Marseille naar New York verscheept, maar door nieuwe regels (mei 1945) keerden schepen terug. Uiteindelijk belandde hij in kamp Heilbronn (DEF No. 10), een Amerikaans transitkamp met barre omstandigheden – weinig tenten, voedseltekort en dwangarbeid. Hij werd behandeld voor een splinter in zijn oog en vrijgelaten op 13 december 1945 (familieherinneringen spreken van februari 1946).
Dergelijke Rheinwiesenlager-kampen huisvestten honderdduizenden gevangenen onder primitieve omstandigheden.
Naoorlogs leven en overlijden
Na de oorlog woonde Hans afwisselend in Nederland en Duitsland (o.a. Fürth-Odenwald). Met Tiny kreeg hij in 1947 een dochter, Yvonne Lyklema-Lehmkuhl. Na Tiny's overlijden in 1987 hertrouwde hij in 1977 met Corrie Anema (geb. 1925). Hans overleed in 1992.
Zijn verhaal – een vluchteling die gedwongen tegen de geallieerden vocht – leidde tot problemen in Nederland (verbod op "vreemde krijgsdienst"). Toch bouwde hij een leven op, met familiebanden die tot op heden voortleven in verhalen en foto's. Hans figureert ook in de roman Rose van Rosita Steenbeek, gebaseerd op zijn zus.
Hans Lehmkuhl belichaamt de complexiteit van de oorlog: slachtoffer van vervolging, onvrijwillige deelnemer, en overlever die de brug sloeg naar een nieuw leven.
Door de toenemende Joodse vervolgingen vluchtte Hans in 1934 met zijn (deels) Joodse moeder Gretchen naar Nederland, waar zijn zus Rose al woonde. Zijn Joodse afkomst werd echter "vervalst" tot één Joodse grootouder, waardoor hij als "Mischling" tweede graad werd geclassificeerd – niet direct deportabel, maar wel oproepbaar voor de Wehrmacht in de late oorlogsfase.
Kort voor zijn oproep trouwde Hans op 24 maart 1944 met Stientje Martha (Tiny) Vrijenhoek (1906-1987). Het huwelijk vond plaats in Nederland, mogelijk in het geheim of onder druk van de omstandigheden.
Gedwongen dienst in de Wehrmacht (1944-1945)
Op 27 maart 1944 vertrok Hans naar Mannheim voor zijn opleiding in de Loretto-Kaserne als soldaat en artillerist bij de Stamm-Batterie schwere Artillerie-Ersatz-Abteilung 69. Na verlof in Fürth-Odenwald volgde een opleiding in Amberg tot reserve-onderofficier. Hij werd bevorderd tot Oberkanonier (15 augustus) en Gefreiter (1 oktober).
In november 1944 werd hij ingedeeld bij Artillerie-Regiment 1352 (11e Batterie, IV. Abteilung) van de 352. Volksgrenadierdivision – een heropgerichte divisie na de vernietiging bij Normandië. Zijn batterij beschikte over vier zware 15 cm veldhouwitsers (sFH 18). Eind november lag de eenheid bij Kyllburg in de Eifel, tegenover Vianden (Luxemburg).
Het Ardennenoffensief
Op 16 december 1944 begon het Ardennenoffensief (Battle of the Bulge), Hitlers laatste grote westerse tegenaanval. Hans' divisie maakte deel uit van het 7e Leger (generaal Brandenberger) en moest de zuidflank beveiligen rond Echternach en Vianden. De 11e Batterie leverde ondersteunend vuur tijdens de eerste bombardementen.
De divisie boekte beperkte vooruitgang – tot aan de Azette-rivier – maar strandde door brandstoftekorten, terreinmoeilijkheden en Amerikaanse weerstand. Na 23 december domineerde de geallieerde luchtmacht. In januari 1945 sloegen tegenaanvallen toe; de divisie trok zich terug naar de Moezel en werd in maart 1945 grotendeels vernietigd. Hans ontving op 17 maart 1945 nog een geweer, kort voor zijn gevangenneming.
Het offensief speelde zich af in barre winterse omstandigheden: diepe sneeuw, mist en kou.
Familie-anekdotes over desertie (niet terugkeren van verlof in oktober 1944) of een bezoek van zijn vrouw Tiny tijdens het front (via Limburg door de sneeuw) lijken onwaarschijnlijk: desertie van een fronteenheid leidde vaak tot executie, en frontbezoeken waren door geheimhouding vrijwel onmogelijk.
Gevangenschap en bevrijding
Kort na maart 1945 werd Hans gevangen genomen. Hij werd via Marseille naar New York verscheept, maar door nieuwe regels (mei 1945) keerden schepen terug. Uiteindelijk belandde hij in kamp Heilbronn (DEF No. 10), een Amerikaans transitkamp met barre omstandigheden – weinig tenten, voedseltekort en dwangarbeid. Hij werd behandeld voor een splinter in zijn oog en vrijgelaten op 13 december 1945 (familieherinneringen spreken van februari 1946).
Dergelijke Rheinwiesenlager-kampen huisvestten honderdduizenden gevangenen onder primitieve omstandigheden.
Naoorlogs leven en overlijden
Na de oorlog woonde Hans afwisselend in Nederland en Duitsland (o.a. Fürth-Odenwald). Met Tiny kreeg hij in 1947 een dochter, Yvonne Lyklema-Lehmkuhl. Na Tiny's overlijden in 1987 hertrouwde hij in 1977 met Corrie Anema (geb. 1925). Hans overleed in 1992.
Zijn verhaal – een vluchteling die gedwongen tegen de geallieerden vocht – leidde tot problemen in Nederland (verbod op "vreemde krijgsdienst"). Toch bouwde hij een leven op, met familiebanden die tot op heden voortleven in verhalen en foto's. Hans figureert ook in de roman Rose van Rosita Steenbeek, gebaseerd op zijn zus.
Hans Lehmkuhl belichaamt de complexiteit van de oorlog: slachtoffer van vervolging, onvrijwillige deelnemer, en overlever die de brug sloeg naar een nieuw leven.
Omstreeks 1921: Hans Lehmkuhl (1908-1992) en zijn zus Rose Hugenholtz-Lehmkuhl (1905-1992).
Onkel Hans Lehmkuhl
Onkel Hans als etaleur bij Karstadt: Bremen, 1925.
Onkel Hans als etaleur bij Karstadt: Bremen, 1925.
Bremen, januari 1927: oma Hugenholtz-Lehmkuhl met Haar broer Hans Lehmkuhl (1905-1992) (rechts) en een collega.
Onkel Hans, omstreeks 1927.
Gerhard Hugenholtz (1889-1969) met zijn zwager Hans Lehmkuhl (1908-1992) bij pastorie Klaaswaal
opa met Jas en hoed van oma. oom Hans met luit van oma (waar ze als jong meisje op speelde).
1935: vlnr: opa Gerhard Hugenholtz (1889-1969); zijn zwager Hans Lehmkuhl (1908-1992) en zijn broer Willem (Wim) Hugenholtz (1902-1969).
Onkel Hans als Wehrmacht soldaat.
Het Rolandstandbeeld op het marktplein van de Bremen; getekend door Onkel Hans omstreeks 1955.
Winkelen: vlnr oma Rose Hugenholtz-Lehmkuhl (1905-1992); tante Tiny Lehmkuhl-Vrijenhoek (1906-1987) en haar dochter Yvonne Lyklema-Lehmkuhl geb. 1947.
Onkel Hans Lehmkuhl (1908-1992) samen met mijn vader Hans Hugenholtz (1932-2018) op een “oude mannen bankje” in Friesland (omstreeks 1968).
In de historische roman “Rose” van Rosita Steenbeek staat de zus van Onkel Hans centraal: ook Onkel Hans komt veelvuldig voor in de roman. Het boek is verkrijgbaar in de boekwinkel.
Zie mijn speciale pagina: “Rose figuranten”